منتشر شده در تاریخ ۵ شهریور ۱۳۹۱

در قانون آئین دادرسی کیفری ، اصطلاح و زیان تواما ً ودر معنای لغوی آن استعمال شده ، ولی در قانون آئین دادرسی مدنی به معنی ازبین رفتن یا به واسطه فوت شدن منفعتی که از انجام تعهد حاصل می شود ، آمده است .

در قانون مجازات عمومی سابق و همینطور در قانون مجازات اسلامی ، لفظ ضرر به ندرت به کار گرفته شده و غالبا ً قانونگذار به جای ضرر و زیان لفظ را بکار برده است . (1)

درعرف قضایی نیزمفهوم ضررازمعنی لغوی آن مایه گرفته و حقوقدانان نیز به هنگام بحث از مسوولیت (اعم از مسوولیت جزایی ومدنی)اصطلاح ضررزیان را مترادف خسارت دانسته وآن راشامل زیانهای، مادی و معنوی می شناسند . (2)

۱) مواد 9 الی 16 ( ق . آ . د . ک ) ، ماده 728 ( ق . آ . د . م ) ، قانون مسوولیت مدنی مصوب 1339 و قانون مجازات اسلامی مبحث تعزیرات ، مواد 21 الی 32 .

2) آیین دادرسی کیفری ، ج 1 ، محمود آخوندی ، سال 1368 و حقوق مدنی ، مسوولیت مدنی – ضمان قهری ، ناصر کاتوزیان ، سال 1362 ص 9

دکتر محمد جعفر جعفری لنگرودی در کتاب ترمینولوژی حقوق بیان می نماید : در صدق ضرر بر اتفاق نظر وجود ندارد .

همچنین در ادامه بیان می دارد در تعریف مدنی ضرر ، ضرر ممکن است بواسطه از بین رفتن مالی باشد یا بواسطه ی فوت شدن منفعتی که از انجام تعهد حاصل می شود ( ماده 728 آ . د . م ) بنا به این ماده عدم النفع را در جای دیگر میتوان ضرر دانست . (1)

عدم النفع Lucrum Cessans :

در تعریف فقه و مدنی عدم النفع یعنی ممانعت از وجود پیدا کردن نفعی که مقتضی وجود آن حاصل شده است مانند توقیف غیر قانونی شاغل بکار که موجب حرمان او از گرفتن مزد شده باشد .

به موجب ماده 728 ( آ . د . م ) می توان عدم النفع را منشاء خسارت دانست ولی بشرط اینکه قاعده بالا و شرایط آن جمع شود . در ماده 226 ما و فصل مربوط به آن با توجه به ماخذ فرانسوی آن مجوز اخذ خسارت ناشی از عدم النفع است . ماده 49 قانون و نیز بند3 ماده 9 ( آ. د . ک ) به طورکلی عدم النفع را ضرر شمرده است .(2)

بنابر تبصره 2 ماده 516 ( ق . آ . د . م ) خسارت ناشی ازعدم النفع قابل مطالبه نیست و خسارت تاخیر تادیهدر موارد قانونی ، قابل مطالبه می باشد .

به هر حال با توجه به معنی لغوی و تعریف قانونی و عرف قضایی در تعریف "ضرر " به طور اعم از نظر حقوق جزا می توان گفت )) ضرر یا خسارت ، عبارت است از کسر دارایی و ثروت یا از بین رفتن مال یا هر نوع لطمه زدن به سلامت و تمامیت جسمی و حیثیت و حرمت اشخاص ، یا فوت منفعت مسلم اشخاص ( اعم از شخص حقیقی یا حقوقی ) که از جرم ناشی شده باشد . ))

1) ترمینولوژی حقوق ، دکتر محمد جعفر جعفری لنگرودی ،شماره 3319

2) ترمینولوژی حقوق ، منبع پیشین ، شماره 3538

انواع ضرر یا خسارت :

معمولا ً در مقام بیان زیانها ، ضرر را به دو نوع و معنوی تقسیم می کنند و برخی از ضرر ها را واجد دو جنبه و معنوی می شناسند . مانند ناشی از صدمات وارده به جسم و جان و سلامت و حیثیت اشخاص ، که وقوع این گونه صدمات بدنی و حیثیتی هر دو ضرر را به بارمی آورد .( 1)

ضرر مادی Dommage meteriel :

در حقوق ما اعم از قوانین مدنی و جزایی ، ضرر مادی تعریف نشده است . به نظر می رسد که این خلا قانونی را بتوان با توجه به وضوح موضوع ومفهوم عرفی ضرر مالی که به سادگی برای همه مردم قابل تشخیص است ، جبران کرد و ضرر مادی ناشی از ارتکاب جرم را چنین تعریف نمود : (( ضرر مادی عبارت است از کسر ثروت یا دارایی یا از بین رفتن مال یا منافع اشخاص ( اعم از حقیقی و حقوقی ) به واسطه ارتکاب جرم . ))( 2)

اما در ترمینولوژی دکتر لنگرودی ضرر مادی از نظر مدنی اینگونه تعریف شده است : ضرر مالی و بدنی را گویند و در مقابل استعمال می شود . ضرر مادی بصورت ضرر موجود و ضرر آینده و ضرر متحمل الوقوع دیده می شود ( ماده 9 ق . آ . د . ک و …… ) (3)

مانند تلف یا ورود خسارت به یکی اتومبیل در اثر وقوع جرم ، و در مورد از بین رفتن منافع ناشی از جرم مانند عدم تحصیل در آمد یک راننده تاکسی که به وسیله اقدام مجرمانه شخص ثالثی ، از کار کردن راننده تاکسی ممانعت به عمل آورده باشد .

ضرر معنوی Dommage moral :

ضرر معنوی ناشی از جرم ، عبارت از لطمه ای است که به یک حق غیر مالی اشخاص در اثر وقوع جرم وارد می شود . مانند از بین رفتن حیثیت و اعتبار یا صدمات روحی وارده به شخص . البته در وقوع جرم غالبا ً ضرر معنوی با ضرر مادی تواما ً ایجاد می شود .

1) حقوق جزای عمومی ، مسوولیت جزایی مشارکت و مساعدت در جرم ، دکتر محمد صالح ولیدی ص 46

2) دکتر محمد صالح ولیدی ، منبع پیشین ، ص 47 3) ترمینولوژی حقوق ، منبع پیشین ، شماره 3324

دکتر لنگرودی از ضرر معنوی اینگونه سخن می گوید : ضرری است که به عرض و شرف متضرر یا یکی از اقارب او وارد می شود مثلا بر اثر افشاء راز مریض به حیثیت او لطمه وارد می شود این خسارت طبق قانون مسوولیت مدنی مصوب 1339 قابل مطالبه است ( م 9 ق . آ . د . ک ) (1)

مانند ضرر ناشی از ارتکاب جرم ، افترا یا نشر اکاذیب که از یک طرف به حیثیت معنوی شخص لطمه وارد می آید و از طرف دیگر باعث ضرر و زیان مالی طرف افترا یا شخص طبیعی یا حقوقی در نشر اکاذیب می شود . قانونگذار در قانون آیین دادرسی کیفری اصلاحی مصوب 1332 در ماده 40 این قانون اصلاح0ی ، به هر متضرر از جرمی اجازه داده است که از تقاضای جبران ضرر و زیان معنوی کند و در صورت تقاضای متضرر از جرم برای جبران ضرر معنوی با توجه به نوع جرم و میزان لطمه وارده به حیثیت منجی علیه ، مرتکب را به پرداخت مبلغی که متناسب می داند ، محکوم می کند .

متعاقبا ً در سال 1339 نیز قانونگذار به موجب بند دوم از ماده 9 قانون آیین دادرسی کیفری ، با ارایه تعریفی اغز ضرر و زیان معنوی در این قانون به بحثهای نظری سابق درباره مفهوم ضرر معنوی ناشی از جرم خاتمه داد و صریحا ً کسر حیثیت یا اعتبار اشخاص یا صدمات روحی را به عنوان ضرر معنوی قابل جبران اعلام کرده است . از طرف دیگر ، اصطلاح خسارت معنوی در مواد یک و 2 قانون مسولیت مدنی ، مصوب سال 1330 ، قانونگذار جبران ضرر و زیان معنوی را در کنار ضرر و زیان مادی به صورت یک قاعده کلی پیش بینی کرده است . زیرا به موجب ماده یک قانون مسوولیت مدنی ، هر کس بدون مجوز قانونی عمدا ً یا در نتیجه بی احتیاطی به هر حقی که به موجبقانون برای افراد ایجاد شده لطمه ای وارد کند و موجب ضرر معنوی منجی علیه شود ، مسوول جبران خسارت ناشی از عمل مجرمانه خود می باشد . به علاوه قانونگذار در مواد 8 و 10 این قانون ، مصادیق ضررهای معنوی را بدین شرح متذکر شده است . این لطمات غیر مالی عبارتند از لطمه به آزادی ، حیثیت شهرت ، اعتبار خانوادگی و صدمات روحی است .

در مجموع می توان گفت که ماهیت حقوقی خسارت یا ضرر معنوی قابل مطالبه در سیستم حقوقی کشور ما ((حقی است برای متضرر از جرم که نوعی مجازات تکمیلی به حساب می آید و دادگاه بر حسب مورد درباره آن رسیدگی و مبادرت به صدور حکم می کند . ))

1) ترمینولوژی حقوق ، منبع پیشین ، شماره 3328

منابع مورد استفاده :

قانون مسوولیت مدنی مصوب 1339 و قانون مجازات اسلامی مبحث تعزیرات

آیین دادرسی کیفری ، ج 1 ، محمود آخوندی

حقوق مدنی ، مسوولیت مدنی – ضمان قهری ، ناصر کاتوزیان

ترمینولوژی حقوق ، دکتر محمد جعفر جعفری لنگرودی

حقوق جزای عمومی ، مسوولیت جزایی مشارکت و مساعدت در جرم ، دکتر محمد صالح ولیدی

حقوق مسوولیت مدنی و جبرانها دکتر حسن ره پیک

 

mania-kiani.blogfa.com

11/100 امتیاز، از 1 رای
 
به نظر شما این مطلب جالب، مفید یا آموزنده بود؟

نظر خود را با ما در میان بگذارید