منتشر شده در تاریخ ۱۴ خرداد ۱۳۹۱

به دنبال طرح سؤالاتی از طرف برخی دوستان دربارۀ ارتباط مواد ۵۰۳ و ۵۰۴ جدید با موضوع ،بر آن شدم توضیحی مختصر و در حد امکان مفید در این خصوص ارائه نمایم،البته ذکر متن مواد قانونی مرتبط از قانون جدید را نیز مفید فایده دیدم؛ 

    متن مواد 503 و 504 اسلامی(۱):

    « ماده 503هرگاه كسي در معابر يا اماكن عمومي‌با رعايت مقررات قانوني و نكات ايمنيعملي به مصلحت عابران انجام دهد و اتفاقاً موجب وقوع جنايت يا خسارت گردد، ضامن نخواهد بود.

    ماده 504هرگاه شخصي با انگيزه احسان و كمك به ديگري رفتاري را كه به جهت حفظ مال، جان، عرض يا ناموس او لازم است، انجام دهد و همان عمل موجب صدمه و يا خسارت شوددرصورت رعايت مقررات قانوني و نكات ايمني، ضامن نيست

    شرح:

    1) در مواد فوق الذکر عدم ضمان مشروط به عدم وجود و احراز تقصیر از سوی مرتکب است و ذکر عبارات “رعایت مقررات قانونی و نکات ایمنی” موید همین معناست.

    2) با توجه به اطلاق عدم ضمان در مواد فوق، هر دو ضمان کیفری و مدنی را شامل می گردد.

    3) مبنای عدم ضمان در مواد فوق قاعدۀ فقهی احسان بوده که مورد اتفاق فقهاء می باشد.

    3) از اطلاق عبارت “موجب صدمه و یا خسارت گردد” مذکور در مادۀ 504 اینگونه استنباط می گردد که هم شامل خسارات و صدماتی است که به فردی که برای حفظ مال، جان و … وی مرتکب اقدام به انجام عمل نموده وارد گردیده و هم شامل خسارات و صدماتی می گردد که به اشخاص ثالث وارد می آید. در قسم اخیر بین فقهاء در خصوص ضمان یا عدم ضمان “محسن” اختلاف نظر وجود دارد.

    4) با توجه به ذکر عبارت “حفظ مال” در مادۀ 504، صرفاً اعمالی را شامل می گردد که در راستای محافظت از مال و دفع ضرر نسبت به آن واقع می گردند و اعمالی را که برای تحصیل و جلب منفعت نسبت به مال انجام می شود، دربر نمی گیرد.

    5) با توجه با عبارات قانونی مذکور در مادۀ 504، انگیزه مرتکب باید در انجام عمل احسان و کمک به دیگری باشد، بنابراین اگر انگیزه ای غیر از احسان و یاری، همچون؛ تحصیل پاداش و … او را به انجام عمل سوق داده باشد از شمول مادۀ فوق خارج است.

    وجوه تمایز مواد 503 و 504 قانون جدید با  مشروع و حالت :

    قبل از بیان موارد تشخیص مواد فوق با دفاع مشروع و حالت ضرورت ابتدا لازم است به ذکر مواد قانونی دفاع مشروع و حالت ضرورت در بپردازیم؛

    « ماده 155هرگاه فردي در مقام دفاع از نفس، عرض، ناموس، مال يا آزادي تن خود يا ديگري در برابر هرگونه تجاوز يا خطر فعلي يا قريب‌الوقوع با رعايت مراحل دفاع مرتکب رفتاري شود كه طبق قانون جرم محسوب مي‌شود، درصورت اجتماع شرايط زير نمي‌شود:

    1_ رفتار ارتكابي براي دفع تجاوز يا خطر ضرورت داشته باشد.

    2_ دفاع، مستند به قرائن معقول باشد.

    3_ خطر و تجاوز به سبب يا تجاوز خود فرد و دفاع ديگري صورت نگرفته باشد.

    4_ توسل به قواي دولتي بدون فوت وقت عملاً ممكن نباشد يا مداخله آنان در دفع تجاوز و خطر مؤثر واقع نشود.

    تبصره1_ دفاع از نفس، ناموس، عرض، مال و آزادي تن ديگري در صورتي جايز است كه او از نزديکان دفاع کننده بوده يا مسؤوليت دفاع از وي بر‌عهده دفاع‌كننده باشد يا ناتوان از دفاع بوده يا تقاضاي كمك نمايد يا در وضعيتي باشد كه امكان استمداد نداشته باشد.

    تبصره 2_ هرگاه اصل دفاع محرز باشد ولي رعايت شرايط آن محرز نباشد اثبات عدم رعايت شرايط دفاع برعهده مهاجم است.»

    « ماده 151هر‌كس هنگام بروز خطر شديد فعلي يا قريب‌الوقوع از قبيل آتش‌سوزي، سيل، طوفان، زلزله يا بيماري به‌منظور حفظ نفس يا مال خود يا ديگري مرتكب رفتاري شود كه قانوناً جرم محسوب مي‌شود قابل مجازات نخواهد بود، مشروط بر اين‌كه خطر را عمداً ايجاد نكرده و رفتار ارتكابي با خطر موجود متناسب بوده و براي دفع آن ضرورت داشته باشد.

    تبصره_ کساني که حسب وظيفه يا قانون مکلف به مقابله با خطر هستند نمي‌توانند با تمسک به اين ماده از ايفاي وظايف قانوني خود امتناع نمايند

    وجوه تمایز:

    1- وجه بارز تمایز این مواد از هم را باید در مجرمانه بودن یا نبودن عمل مرتکب جستجو کرد، با این توضیح که در دفاع مشروع و حالت (ضرورت) عمل مرتکب، مجرمانه و دارای وصف کیفری ست، در حالیکه عمل و اقدام مرتکب در مواد 503 و 504 قانون جدید عمل مجاز و مباحی بوده و فاقد وصف مجرمانه است و این امر از عبارات بکار برده شده در مواد مورد نظر به سهولت قابل درک و استنباط می باشد.

    2- عمل مجرمانۀ مرتکب در دفاع مشروع و حالت اضطرار(ضرورت) به “مباشرت” انجام می گیرد در حالیکه در مادۀ 503 و 504 قانون جدید اقدام و عمل مرتکب به نحو “تسبیب” باعث ایجاد صدمه و خسارت می شود.

    چند مثال برای فهم بهتر این دو نکته:

    ـ چوپانی در صحرا پس از حملۀ تعدادی گرگ به گلۀ گوسفندان برای فراری دادن گرگها با اسلحۀ شکاری مجاز خود اقدام به شلیک هوایی گلوله می کند که در اثر این تیراندازی برخی از گوسفندان که آبستن بوده اند در اثر هراس حمل شان سقط می شود و از این طریق به مالکان آنها خسارت وارد می گردد.

    ـ فردی برای جلوگیری از سقوط و ریزش دیوار ساختمانی مخروبه در معبر عمومی بر روی عابران، اقدام به تکیه دادن دو کندۀ درخت به دیوار می کند عابری با برخورد به یکی از چوبها دچار شکستگی از ناحیۀ ساق پا می شود.

    ـ سرایدار مجتمعی مسکونی متوجه نشت گاز از داخل یکی از واحدهای مسکونی که ساکنین آن در مسافرت به سرمی بردند، می شود. با توجه به اینکه امکان ورود به داخل منزل را نداشته برای جلوگیری از هرگونه آتش سوزی احتمالی، کلید کنتور برق و شیر کنتور گاز واحد موردنظر را خاموش و می بندد. در اثر این اقدام شخص، مواد غذایی موجود در یخچال و فریزر و ماهی های ذی قیمت موجود در آکواریم منزل موردنظر به دلیل قطع برق یخچال، فریزر و پمپ آب از بین می روند.

    ـ شخصی در روستایی به دنبال وقوع سیل و برای جلوگیری از ورود سیلاب به داخل روستا با ایجاد بند در مسیر سیلاب مانع ورود قسمت عظیم سیلاب به داخل روستا می شود، با این اقدام فرد آب به داخل زمین های کشاورزی منحرف شده و باعث ورود خسارت به محصولات کشاورزی می شود.

    ـ کوهنوردی در زمستان در حال صعود از یکی از قلل برفگیر، برای نجات کوهنورد دیگری که در حال سقوط از ارتفاعی ست ناچار به عبور از منطقه ای پرشیب و برفگیر می گردد، در اثر عبور وی بهمن ریزش کرده و باعث ورود خسارت به برخی رستوران های دامنۀ کوه می شود.

    توضیح: در مثالهای فوق اعمال مرتکبین؛ شلیک هوایی گلوله با اسلحه شکاری مجوزدار برای ترساندن حیوانات وحشی، تکیه دادن کندۀ درخت برای جلوگیری از ریزش دیوار، قطع کلید کنتور برق و بستن شیر گاز منزل برای جلوگیری از حریق احتمالی، ایجاد بند و مانع در مسیر سیلاب و عبور از روی برف در کوه برفگیر، جملگی از اعمال مجاز بوده ولی منجر به ورود صدمه و آسیب گردیده و با درنظر گرفتن انگیزه مرتکبین مشمول مواد 503 و 504 قانون جدید می گردند.

    ـ فردی برای نجات یک خانواده از داخل منزلی که در حال سوختن است و برای ورود به منزل اقدام به تخریب درب منزل ایشان می کند.

    ـ شخصی برای نجات فردی از داخل خودرو حادثه دیده اقدام به تخریب درب خودرو می نماید.

    ـ شخصی به همراه خانواده در زمستان و در حین تردد از یکی جاده های کوهستانی در محاصره کولاک می گیرند به ناچار و پس از رها کردن خودرو با شکستن درب منزلی مسکونی که در آن نزدیکی داشته و ساکنین آن در منزل حضور نداشتند، وارد آن منزل می شود.

    ـ فردی برای نجات جان فرزندان خود از مرگ به جهت ضعف شدید ناشی از گرسنگی اقدام به سرقت مقداری مواد غذایی از مغازه می کند.

    ـ کارگر یک مرغداری 2000 قطعه ای پس از اطمینان از وجود علائم بیماری آنفلانزای مرغی در چند قطعه جوجه اقدام به از بین بردن کلیۀ مرغهای مرغداری می کند.

    توضیح: در مثالهای فوق اعمال مرتکبین؛ تخریب عمدی درب منزل، تخریب عمدی درب خودرو، ورود به عنف به منزل دیگری، سرقت مواد غذایی و از بین بردن عمدی مرغهای موجود در مرغداری، همگی واجد وصف کیفری بوده اما به جهت وجود حالت ضرورت(اضطرار) مشمول مادۀ 151 قانون جدید قرار می گیرند.

    ـ شخصی با دیدن مردی در یکی از باغات اطراف شهر که به عنف در حال بیرون آوردن البسۀ زنی است تا به وی تجاوز کند، به ناچار با پرتاب سنگ وی را مضروب می کند و به این طریق از زن دفع خطر و تجاوز می کند.

    ـ فردی در اتاق مهمانسرایی در حال ارتباط جنسی باهمسر خود متوجه فیلمبرداری فردی ناشناس از پشت پنجره اتاق از ارتباط ایشان می شود، برای جلوگیری از خروج فرد و تکثیر فیلم ضبط شده و حفظ آبروی خود و همسرش او را در اتاق تا حضور مأمورین حبس می کند.

    ـ شخصی در شب پس از اینکه متوجه حضور سارقین در حیاط منزل خود می شود برای فراری دادن و دفع سارقین با اسلحه مجوزدار شکاری اقدام به شلیک گلوله هوایی و تهدید سارقین می کند.

    ـ دختری به دنبال خروج از دانشگاه و پس از آنکه به زور و عنف توسط خواستگارش – که به وی قبلاً جواب رد داده است – به داخل خودرویی منتقل و مورد ربایش قرار می گیرد، در حین انتقال و جابجایی، در خودرو برای رهایی از دست آدم ربا و وادارکردن وی به توقف و خروج از خودرو ضربات متعددی را به سر و صورت وی وارد می کند.

    ـ رانندۀ خودرویی در جاده ای متوجه می شود که راننده یکی از خودروهای حاضر در جاده قصد کشتن راننده خودروی دیگری را دارد و در حالیکه به سرعت وی را تعقیب می نماید از داخل پنجره نیز اقدام به تیراندازی به سمت خودرو فراری می کند، به همین جهت و با تقاضای کمک از سوی راننده فراری، برای دفع حمله و خطر، به عمد خودرو خود را به خودرو مهاجم کوبیده و او را از جاده منحرف می کند.

    توضیح: در موارد فوق اعمال مرتکبین؛ ایراد صدمۀ بدنی عمدی، تهدید، بازداشت غیرقانونی، از اعمال مجرمانه محسوب گردیده اما به جهت احراز حمله و تهاجم و در صورت احراز شرایط دفاع مشمول مادۀ 155 قانون جدید بوده و دفاع مشروع تلقی می گردند.

پی نوشت:

    ۱– شماره مواد فوق در آخرین ارسال لایحه به شورای نگهبان ۵۱۳ و ۵۱۴ بوده است اما با توجه حذف برخی مواد قبل از مواد فوق،به دنبال اصلاحات نهایی و نیز تنقیح صورت گرفته، به مواد ۵۰۳ و ۵۰۴ تغییر یافته است.  

منبع: وبلاگ دلیل (مصطفی عباسی)

0/100 امتیاز، از 0 رای
 
به نظر شما این مطلب جالب، مفید یا آموزنده بود؟

نظر خود را با ما در میان بگذارید