بایسته های دفاع مشروع

منتشر شده در تاریخ ۲۳ خرداد ۱۳۹۱

بایسته های

مسئله مسئله تازه و جديدي نيست. از همان ابتدايي كه بشر خود را شناخته ناگزير بوده در قبال حمله ديگران از خود دفاع كرده و متجاوز را به هر طريق ممكن از خود براند و حتي همين دفاع و مقاومت شرط اوليه حيات و بقاي بشر بوده است.
جوامع متمدن دنياي قديم نيز با الهام از همين غريزه اوليه دفاع، مقرراتي در اين زمينه وضع كردند و دفاع از جان و مال را از تعقيب و معاف دانستند. در قوانين يونان قديم، در لوايح دوازده‌گانه روم قديم، در شريعت يهود و ساير قوانين دنياي قديم مقرراتي در اين خصوص وجود داشته است: «سيسرون» خطيب و حقوقدان مشهور رومي مبناي دفاع مشروع را حق طبيعي و اوليه هر فرد دانسته و معتقد بود دفاع مشروع، طبيعي‌ترين حقي است كه طبيعت به انسان تفويض كرده است.
در شرع مقدس اسلام نيز دفاع مشروع حق هر مسلمان و حتي به عقيده بعضي از فقها نظیر شهيدثاني تكليف شرعي هر مسلمان بوده است فقهاي اسلامي معتقدند كه دفاع از جان و مال بقدر توانايي و احتياج جايز است و هرگاه مدافع نتواند با داد و فرياد و ايجاد سر و صدا را از حمله بازدارد و بالنتيجه مجبور شود كه را مضروب يا مقتول كند، چنين مواقعي از هرگونه مسئوليت شرعي و كيفري و مدني مبري بوده و خون نيز «هدر» خواهد بود. البته در اين خصوص شرايط و محدوديت‌هاي مدنظر است كه در جاي خود اشاراتي به آن خواهد شد.

مباني حقوقي دفاع مشروع:
قبل از بيان شرايط و مقررات دفاع مشروع، ضروري است كه علل و جهاتي كه موجب زوال مسئوليت كيفري است بيان شود. اين امر نه تنها موجب اطلاع از ماهيت حقوقي دفاع مشروع مي‌شود بلكه در تفسير قوانين مربوط نيز ما را ياري فراوان خواهد داد زيرا همان‌طور كه خواهيم ديد حقوقدانان فرانسوي و رويه قضايي آن كشور با پي بردن به هدف‌هاي مقنن موارد دفاع مشروع را گسترش فراوان داده‌اند.

آرا حقوقدانان جهان
الف) نظريه اعمال حق: اولين دليل و مبنايي كه براي دفاع مشروع بيان گرديده اعمال حق آن هم «حق طبيعي» است: به نظر دانشمندان طرفدار اين نظريه، هيچ حقي بالاتر و عزيزتر از حق حيات نيست و چنانچه اين حق مورد تجاوز و حمله گيرد قهرا شخص مورد حمله مجاز است از خود دفاع نمايد.
ب) نظريه قرارداد اجتماعي: طرفداران اين نظريه معتقدند كه انسان به هنگام تشكيل ا جتماع، از خويش را به جامعه واگذار كرده است و جامعه نيز به نوبه خود تعهد كرده كه افراد را در قبال خطرات و حملات ديگران حفظ كند حال اگر كسي مورد حمله و تعرض قرار گرفت معلوم مي‌شود كه جامعه نتوانسته تعهد خود را در مورد حفظ افراد انجام دهد به همين خاطر مدافع حق دارد كه از خود دفاع و رفع خطر كند.ج) نظريه اجراي عدالت: به نظر طرفداران اين نظريه لازمه اجراي عدالت آن است كه بدي‌ها با بدي پاسخ داده شود. حال اگر كسي درصدد صدمه و آزار ديگران برآيد بايد عمل ناصواب وي را با بدي پاسخ گفت.د) نظريه زوال عفو معنوي: دانشمندان طرفدار اين نظريه معتقدند كسي از خود دفاع مي‌كند نه تنها انگيزه خاص و سوءنيتي در وارد آوردن صدمه به ديگران ندارد، بلكه در اثر حمله مهاجم قوه تفكر و تعقل خود را نيز از دست داده در حالتي شبيه به «اجبار» مرتكب جرم مي‌شود و چون در اين موقعيت، جرم ارتكابي فاقد عنصر معنوي و رواني است، به همين دليل به طور منطقی بايد مدافع را از تعقيب و مجازت مصون دانست، خاصه آنكه چنين كسي براي جامعه نيز خطرناك نيست.
ه) نظريه انجام وظيفه و دفاع از منافع: دانشمندان معاصر بيشتر متمايل به اين نظريه هستند و نظرات قبلي را مورد نقد قرار داده اشكالاتي را بر آنها گرفته‌اند. اينان معتقدند كسي كه از خود يا ديگري دفاع كند، نه‌تنها اخلاقا عمل مذمومي را مرتكب نشده بلكه برعكس وظيفه اجتماعي خود را به بهترين وجهي انجام داده است و در اين صورت جامعه هيچ‌گونه نفعي در مجازات چنين مدافعي ندارد.

مبناي حقوقي دفاع مشروع در ايران
با مراجعه به متن قوانين ايران چنين تصور مي‌شود كه مقنن ايران از همين نظريه اخير مبني بر حفظ حقوق و انجام وظايف اجتماعي الهام گرفته است.به همين علت در اصلاحات سال 1352 نه تنها دفاع از نفس و عرض و ناموس شخص مورد حمله را اجازه داده بلكه صراحتا اجازه دفاع از نفس و عرض و ناموس و آزادي ديگران را هم مورد قبول قرار داده است.
دليل ديگري كه در اين خصوص وجود دارد، همان ماده مصوب سال 1354 در مورد كمك به مصدومين و اشخاص در حال مخاطره است.در اين ، مقنن نه تنها كمك به مصدومان و افراد در مخاطره جاني را به صورت تكليف قانوني درآورده است بلكه خودداري از انجام اين وظيفه را مشمول مقررات كيفري قرار داده و براي آن مجازات تعيين كرده است ولي بايد در نظر گرفت كه انجام اين تكاليف و وظايف در حفظ حقوق خود و ديگران وقتي موجب زوال مسئوليت است كه شرايط پيش‌بيني شده در رعايت شود.
لذا شرح ماده 61 اسلامي و تبصره ذيل آن كه بيانگر اموري كه دفاع از آنها تجويز شده است به همراه شرايط قانوني دفاع مشروع عينا درج مي‌گردد:ماده 61 اسلامي: هركس در مقام دفاع از نفس يا عرض و ناموس يا مال خود يا ديگري يا آزادي تن خود يا ديگري در برابر هرگونه تجاوز فعلي يا خطر قريب‌الوقوع عملي انجام دهد كه جرم باشد در صورت اجتماع شرايط زير قابل تعقيب و مجازات نخواهد بود.مستفاد از متن قانون سه خصيصه براي مشروعيت دفاع لازم و ضروري به نظر مي‌رسد كه عبارتند از:
1- اموري كه دفاع از آنها تجويز شده است. 2- مختصات و شرايط ضروري تجاوز. 3- مختصات و شرايط دفاع. كه مختصرا به شرح رئوس آنها مي‌پردازيم: 1- اموري كه دفاع از آنها در قانون تجويز شده است و نمي‌توان با سلائق شخصي به ساير موارد تسري داد عبارتند از: دفاع از نفس و جان كه منظور دفاع از تماميت جسم و سلامت بدن خود يا ديگري است و دفاع از ناموس خود يا ديگري- دفاع از عرض خود يا ديگري – دفاع از آزادي خود يا ديگري و نهايتا دفاع مشروع از مال خود يا ديگري كه درخصوص اين مقوله اختلاف‌نظري در ميان صاحبنظران علم حقوق وجود دارد كه ذكر آنها از حوصله خوانندگان خارج است.
2- مختصات و شرايط ضروري حمله و تعرض: در شرايط فعلي تمدن هيچ‌كس حق ندارد كه شخصا نسبت به خود اجراي عدالت نموده و كساني را كه نسبت به وي مرتكب جرم شده‌اند مجازات كند ولي در بعضي موارد استثنايي، قانون به افراد اجازه داده كه اگر مورد حمله و تعرض قرار گرفتند، با رعايت شرايطي آن حمله و تعرض را دفع كنند. اين شرايط گاه مربوط به نوع حمله و تعرض است و گاه نيز مربوط به اعمال دفاعي است.
3- مختصات و شرايط دفاع: همان‌طور كه تجاوز و حمله بايد داراي شرايط و مختصات خاصي باشد تا دفاع در مقابل آنها مشروع تلقي شود، به همان ترتيب نيز دفاع بايد داراي شرايط و مختصات خاصي باشد یعنی دفاع بايد ضروري و منحصر به فرد باشد و یا عدم توسل به قواي دولتي يا بي‌تاثيري اين قوا در دفع خطر محرز و
مسلم باشد.
همچنین دفاع بايد متناسب با تجاوز و خطر باشد. بنابراين همان‌گونه كه از استنادات قانوني مستفاد مي‌شود، دفاع مشروع داراي مختصات و شرايط ويژه‌اي است كه در صورت فراهم آمدن شرايط و ويژگي‌هاي مذكور اينگونه اعمال در قانون به عنوان دفاع مشروع تلقي شده و دفاع‌كننده را فارغ از مسئوليت كيفري مي‌داند. فلذا دقت نظر در موارد اشاره شده براي آحاد جامعه لازم و ضروري به نظر مي‌رسد.

0/100 امتیاز، از 0 رای
 
به نظر شما این مطلب جالب، مفید یا آموزنده بود؟

نظر خود را با ما در میان بگذارید